Youq Banhwnz Dingq Singyaem Ranzmbanj

来源：广西民族报网

发布时间：2019-05-16

在深夜聆听故乡的声音

□ Siz Caizfuh sij Mungz Sugij hoiz

□石才夫著蒙树起译

　　Ranzmbanj Mbouj Gyae

　　Aen coh mbanj dou gig miz eiqsei: Mbanjdauz.

　　Ndaw mbanj dwg miz faexdauz, hoeng mbouj lai. Ndigah gou duenz aen mbanj dou baenzneix an coh, lauheiq mbouj dwg aenvih faexdauz. Ndaw mbanj dauqfanj miz haujlai gocuk, go’ndoek, cukhenj, cukyouz, seiqlengq cungj miz, mizmbangj maj ndaej mwncupcup, rumz cungj ci mbouj ndaej gvaqbae.

　　Vunzmbanj cungj heuh Mbanjdauz, hoeng aen coh “guenfueng” wnggai dwg “Mbanjdauzmoq”, aenvih aen mbanj doxdep haenx hix heuh Mbanjdauz, vihliux mbouj hawj vunz loengh loek, mbanj dou couh lai cih “moq” he.

　　Aen mbanj liz hawsingz Laizbinh Si hix couh 20 goengleix, miz lohngeihgaep doenggvaq. Hai ci daj Nanzningz bae, song diemjcung couh daengz lo. Aenvih mbouj gyae, loh hix ndei byaij, swhgeij hix gag miz ci, ndigah, haujlai bi gvaqdaeuj, gou gingciengz dauqma ranz. Cietcingmingz daiq lwgnyez dauqbae sauqmoh, ngoenzcieng dauqbae caeuq godaih、daegnuengx gwncaeuz, ndoet laeuj. Bingzseiz okcai gvaq loh, ndaejhoengq hix swnhbienh dauq baez ranz he.

　　Gangj dwg ranz, hoeng ndaw ranz caeux couh mbouj miz vunz youq lo. Cungqgyang gwnz ciengz ndawding，venj mbawsiengq daxmeh lij lix seiz louz roengzdaeuj haenx. Daxmeh gvaqseiq le, dou fatyienh de gawqyienz mbouj louz saek mbaw siengq roengzdaeuj. Gvaqlaeng caenhndei dawz mbaw swnhfwncwng de daengz yisuz yenyau, cingj baengzyoux gaij hung mbaw siengq gwnzde, coih ndei, guhbaenz gvaenghsiengq. Gungh guh le song fuk, fuk wnq cuengq youq aen ranz ndawsingz gou lo.

　　Baenzneix, naeuz dwg “dauqma ranzmbanj”, doiq gou daeuj gangj, mbouj rox daj baezlawz suenq. Aenvih gou roxnyinh, gou caeuq ranzmbanj, soqlaiz caengz faenhai gvaq. Vunz ndaw mbanj daj dienh daeuj, baez hai bak, ranzmbanj couh youq henz rwz.

　　Mbanj dou gig nyaeq, caenhmiz geijcib ranz, mbouj gaeuq 300 vunz. Daengx mbanj cungj dwg singq Siz. Aen coh bouxsai ciuq ciuhgeq dingh gij “cih” haenx daeuj lwnh ban lwnh daih, lwgmbwk cix mboujcaeq yawjnaek gijneix. Lumjbaenz ban gou dwg “caiz”, ban boh gou dwg “youj”, daengz ban lwg gou, baiz daengz ban “dwngh” lo. Youq ndaw mbanj, caenh yawj mingzcoh, couh rox de dwg ban lawz daih lawz, dongx hwnjdaeuj mbouj ndaej luenh. Boux ban hung haenx, yienznaeuz nienzgeij beij mwngz nyaeq, hix mbouj ndaej cigsoh heuh aen coh de, cix aeu heuh “au”“goeng”cij dwg aeueiq de. Dangyienz, nienzgeij beij gou nyaeq, banfaenh youh beij gou sang, seizneix raennaj le, gyoengqde hix mbouj ndei eiqseiq hawj gou heuh gyoengqde “au” lo, hai bak sien heuh gou“go”, dauqfanj hawj gou mbouj rox baenzlawz bae dap.

　　Ranzmbanj hix miz bya, liz mbanj mbouj gyae geijlai, byaij 30 faencung, couh ndaej haeuj ndaw bya lo. Dingzlai cungj dwg byarin, rindat ndoq- ndatndat. Raemx hix miz, dwg benq suijgu raeblaeng mbanj, seiz mbwnrengx gingciengz hix gaenriengz hawq. Gij bya ndaw mbanj dou hix heuh “rungh”, sam mbiengj bya heux, mbiengj yiengq coh aen mbanj haenx hai aen gemh he, ndawde dwg benq reih he, gaxgonq haujlai bi caenh ndaem mbangj doenghgo lumjbaenz lwgmaenz、haeuxyangz、duhhenj doenghgij neix， geij bi neix gaij ndaem gooij lo. Gwnz bya hix mbouj maj gofaex，caenh youq ndaw gehrin maj di nywjnyungz、faexcaz. Dinbya miz aen gamj he, mwh gou lij nyaeq gingciengz caeuq doengzdoih haeuj ndawde bae guhcaemz. Dou diemj dawz bogfeiz, ndonj haeuj ndaw gamj, sinhoj dwk daj baih’wnq bya okdaeuj, gyoengq vumzvauz ndaw gamj cungj ngaiz dou hwk dwk mbinfaengfaeng.

　　Lij ndaejgeiq gonj rinloet ndaw mbanj haenx. Gonjrin caenh loh ok deihnamh dingz he, ndaemndatndat, cungj dwg gumz, lumj duzvaiz geq he naengh youq gizhaenx nei. Dou cungj heuh de baenz “rinvaizdaeg”. Seiz nyaeq hwnjhag loh gvaq, roxnaeuz cuengqhag dauqma, gou gingciengz youq baihnaj gonjrin haenx ngaezngwd: Gonj rin neix guhmaz maj baenzneix? Vihmaz cungj mbouj lumj gij rin gwnzdat saek di ne? Gvaqlaeng hwnj cunghyoz, rox gwnzmbwn seiz mbouj seiz miz rin doek roengzdaeuj, gou seizhaenx couh gag naemj: Gonj “rinvaizdaeg” neix dwg mbouj dwg daj gwnz- mbwn doek roengzdaeuj ne? Seizneix gou rox lo, gonj rin neix dwg gonjrin bingzciengz he. Hoeng baeznaengz dauqbae, gou lijdwg gingciengz daengz dangqnaj gonj rin neix bae, ndwn saek yaep. Gou naemj, gyoengqvunz cojcoeng gou lauheiq cungj youq gwnz gonj rin neix naengh gvaq ne, ndawsim couh siengj caeuq gonj rin neix lwnhgoj.

　　Gou dwg youq aen hagdangz ndaw mbanj hwnj siujyoz it ngeih nienzgaep. Funghranz gaeuq he, boux lauxsae he, mbouj daengz 20 boux hagseng. Lauxsae dwg boux duivuj ginhyinz ngamq daj budui dauqma he, dwg ban “youj”. Ndigah, de mbouj hawj dou heuh de lauxsae, doengzban couh heuh de “go”, dou nyaeq gvaq de ban he, couh heuh de “au”. De guenj dou gig yiemz, cawzbae hag ndei govwnz le, lij iugouz sij ndei cihmauzbit. Engqgya noix raen dwg, de hwnjdangz gangj gij Vahgun haenx gig byauhcunj. Roengzdangz de lij daiq dou bae hai diegfwz. Gou ndaejgeiq ndaem le baenz benq gocoengh. Sou ndaej cehcoengh le, dak hawq, dawz bae gunghsiuhse gai, aeu ngaenz daeuj boujdiep ngaenzsonhag.

　　Gig hojsik, gvaqlaeng hagdangz diuzcingj, aen siujyoz mbanj dou aenvih hagseng noix lai, ngaiz doxgap daengz mbanj henz bae lo. Gvaqlaeng, ndaw mbanj caiq mbouj miz hagdangz lo. Mbouj miz hagdangz le, boux lauxsae gou hix mbouj guh lauxsae lo, couh youq ndaw mbanj guh hongnaz. De doiq geij boux lwg de cungj gig yiemz, ndigah daengx mbanj caenh miz geij boux lwg de cingzcik haemq ndei, lauxdaih caeuq lauxngeih cungj gauj ndaej cunghconh dayoz. Miz seiz dauqbae, gou hix bae yawj de, lwnh geij gawq goj. Boux lauxsae “au” neix, de yienznaeuz mbouj ndaej youq swhfan yozyau hagsib gvaq, hoeng gij sonhag suijbingz de, gou nyinhnaeuz gig sang. (1)

　　故乡不遥远

　　我们村有一个诗意的名字：桃村。

　　村里是有桃树，但不多。所以我猜我们村的得名，可能并不是因为桃树。村里竹子倒是很多，毛竹，黄竹，油竹，随处可见，有的长得很是茂盛，几乎是密不透风。

　　桃村是通俗的叫法，“官方”的名字应该是“新桃村”，因为相邻的村子也叫桃村，为了区别，我们村就多了个“新”字。

　　村子离来宾市区也就20公里，有二级公路通过。开车从南宁出发，两个小时左右就到了。因为不远，路途也方便，加上自己有车，所以，这么多年来，我倒是经常回家的。清明节是带孩子回去扫墓，春节则是回去跟大哥、弟弟一起吃个年饭，喝几杯酒。此外，平时出差顺道，也会抽空回一趟家。

　　说是家，但房子早就空了。客厅正面的墙上，挂着母亲的遗像。母亲去世后，我们发现老人家居然没留下一张照片。后来只好把她身份证拿到艺术学院，请朋友把那上面的照片放大，修好，做成像框。一共做了两幅，另一幅我放在城里的家了。

　　因此，说是“重返故乡”，于我而言，不知道该从哪一次算起。因为我觉得，我与故乡，从来就没有分开过。村里人打来电话，一张口，故乡就在耳边。

　　我们村很小，只有几十户人家，不到300口人。全村皆石姓。男孩按老祖宗定下的“字”排辈起名，女孩则无须讲究。比如我是“才”字辈，而我的父亲是“有”字辈，到我儿子这一辈，排的是“登”字辈。在村里，只需看名字，就知道是哪一辈的，称呼起来是不能乱的。辈分高的，哪怕年纪比你小，也不能直呼其名，而要叫声“叔”“公”以示尊重。当然，年纪比我小，辈分又比我高的，现在见了面，他们也不好让我叫他们“叔”了，开口先喊我“哥”，倒让我不知如何应答。

　　老家也有山，离村子并不远，走上30分钟，也就进山了。大多是些石山，光秃秃的岩石。水也有，是村后的一片水库，天旱时常常也跟着干涸。村里的山我们也叫“弄 ”，三面环山，朝村子的方向开了口子，里面是一片耕地，过去多年只种些红薯、玉米、黄豆之类的作物，最近这几年改种甘蔗了。山上也不长树，只在岩缝里长些杂草、灌木。山脚有一个溶洞，是我小时候和伙伴们“探险”的地方。我们曾经打着火把，钻进洞里，经过一番曲折，又从山的另一边出来，惊飞了无数栖息在洞中的蝙蝠。

　　印象深的还有村子里那块巨石。石头只露出一部分在外面，通体黝黑，布满了凹点，形似一头卧着的老牛。因此我们都叫它“公牛石”。小时候上学路过，或者放学后回家，我常常就在这块石头跟前发呆：这到底是块什么样的石头呢？怎么一点也不像山上的岩石呢？后来上了中学，知道天上会有陨石落下来，我甚至想到：村子里的这块“公牛石”会不会就是陨石呢？

　　现在当然知道，那不过是块普通的石头。但每次回去，我还是常到这块石头前，就站着。想我的那些祖宗先辈，或许曾经都在这石头上坐过呢，心里竟有了想和它说话的冲动。

　　我小学一二年级上的是村里的学校。一间旧房子，一位老师，不到20个学生。老师是本村一位刚从部队复员的退伍军人，排“有”字辈。所以，他不许我们称他老师，同辈的就叫他“哥”，我们小一辈的，则叫他“叔”。他对我们管教极严，除了学好课文，还要求写好毛笔字。更难得的是，他上课讲的是一口标准的普通话。课余他还带领我们开荒种地。我记得是种了一大片的蓖麻。收了蓖麻籽，晒干，拿到供销社卖钱，回来贴补教学用费。

　　很可惜，后来教学点调整，我们村里的小学因为学生太少，被合并到邻近的村子去了。此后，村里再也没有学校。没了学校，我的这位启蒙老师也就不做老师了，就在村里务农。他对他的几个孩子要求很严，所以整个村子，也只有他的孩子算是成绩比较好的，老大和老二都上了中专大学。有时回去，我也去看他，聊几句。我的这位“叔”老师，他虽没有受过任何正规的师范教育专业训练，但他的教学水平，我认为是极高的。（1）

　　Ndaw sawloih baenzneix gejlwnh “ranzmbanj”：“Gizdieg doekseng roxnaeuz ciengzgeiz youq haenx; ranzmbanj; ranzlaux.”Bineix betnyied cibngux dauqma, caeuq godaih doq ndoet laeuj doq gangjgoj. Godaih sawqmwh naeuz, mwngz caeuq ranzlaux ndaw ranz dwg “doengznienz”ne, ranz ngamq hwnj ndei mwngz couh doekseng lo. Gou naeuz gou ndaej geiq, daxmeh caengz gvaqseiq caeuq gou gangj gvaq. Baez ngiengx gyaeuj, daxmeh cingq youq gwnz ciengz yawj gou, lwgda cix dwg simnyap dahraix.

　　Daxmeh daengz dai hix mbouj ndaej ansim laepda. Daxboh gvaqseiq le, de gag bouxdog dajciengx dou 6 boux lwg, gijmaz haemzhoj cungj gwn gvaq. De maqmuengh gyoengq lwgnyez gvaq ndaej ndei, hix maqmuengh aen ranz swhgeij gvaq ndaej ndei. Aenvih lwgdaih de——gou, gaenq dayoz bizyez, youq soujfuj miz faenh hong he, couh lumj vunz ndaw mbanj naeuz nei ndaej lingx gunghswh gwn haeux goenggya lo, hoeng de lij maqmuengh miz lan, cix caengz raen ne (daeglwg gou youq daxmeh gvaqseiq bi daihngeih cij seng). De vih aen ranz neix causim: Cawzbae cejdaih cejngeih caeuq gou le, sam boux lwg gizyawz——daegnuengx daih, daegnuengx nyaeq caeuq dahnuengx gou lij iq ne. Daegnuengx nyaeq doeg siujyoz sat le, hix mbouj doeg cuhcungh lo, dahnuengx cingq hwnj siujyoz. De rox danghnaeuz swhgeij dai bae, aen yinvu ciuqgoq daegnuengx dahnuengx couh ca mbouj geijlai cungj at daengz gwnz mbaq gou bae lo.

　　Ndigah, yienznaeuz baenz binghnaek, daxmeh cungj mbouj siengj vut dou gag bae.

　　Hoeng aenvih yousim baenzlai bi, gyahwnj ngoenznaengz baegnaiq, ndangdaej daxmeh gaenq baenz binghnaek lo. 1990 nienz 9 nyied 28 hauh, daxmeh lizhai aen ranz de gig lienh haenx, lizhai gyoengq lwgnyez de daengxciuh nien haenx.

　　Baeznaengz, daj ndawsingz nauhyied dauqma daengz ranzlaux dinghswd, gou cungj simsoeng raixcaix, banhwnz ninz ndaek dangqmaz. Gangj mbouj cingcuj dwg vih gijmaz, cix gig lienh gij simlienh、simsoeng baenzneix.

　　Bouxsijsei Yiz Gvanghcungh gangj gvaq, “ranzmbanj lij ndaej dauqbae, seizgan doxdauq mbouj baenz.”Gou hix youq ndaw bien sanjvwnz he sij gvaq:“Ranzmbanj couh lumj aen yaenq he nei, daj dou baez seng roengzdaeuj, couh ngaiz yaenq daengz gwnz ndang bae, mboujlwnh mwngz byaij bae seiqlengq, cungj youq ndawsim nien de.”

　　Youq ndawsingz ngoenzneix, dou liz ranzmbanj gig gyae. Gak cungj siengjmuengh cungj sawj song ceh lwgda dou mumjgyumq liux. Caenhmiz youq banhwnz dingq, hawj rumz yoeg diuzyienz ndawsim, hawj gij gingjsaek gaeuq yaek lumz haenx, vahdoj yaek mbouj rox gangj haenx, cungj gaenriengz ndaundeiq gwnz mbwn, diemj rongh aen simdaeuz.

　　Baenzneix siengj le, yaengyaeng laep da, lumjbaenz couh youh dauqma daengz ranzmbanj lo.

　　Godaih

　　Godaih dwg daeglwg dog bohlungz gou. Mwh gou caengz seng, bohlungz couh gvaqseiq lo. Mehbaj gaij haq seiz, godaih lij caengz ndaej 3 bi.

　　Godaih daj nyaeq couh gaenriengz daxgoeng daxbuz. Lijmiz daxmeh gou, doiq godaih lumj daeglwg swhgeij seng nei. Ndigah daj nyaeq daengz hung, gou caeuq daegnuengx cungj dangq godaih dwg godaih caen.

　　Beizheiq godaih gig giengz. Gij saeh de nyinh cinj haenx, byawz cungj gaij mbouj ndaej gij siengjfap de. De youh gig heiqgaenj, byawz nyex de, de gamj caeuq bouxde doxbag. Ndigah, gou daj seiznyaeq youh aeueiq youh lau godaih.

　　Godaih hwnjhag hwnj daengz cuhcungh, couh mbouj doeg lo, gaen boux bohgo gou he daengz baihrog “guh fuyez”——youq gizdieg heuh “Fung- vangz” he vat gvangq. Bohgo dwg daihdoih ganbu, youq gwnz gvangq suenq dwg bouxdaeuz nyaeq he, de gig ciuqgoq godaih. Geij bi haenx, saedceij godaih wnggai dwg gvaq ndaej simfaengz dangqmaz. Mwh gvaqcieng gvaqciet, godaih caeuq bohgo doengzcaez dauqma, gwnz ndang cungj daenj geu buh “dizgozliengz”hausak he, lajdin dwg haizliengz moqsaksak, yawj hwnjbae cingsaenz raixcaix.

　　Godaih yienznaeuz doegsaw mbouj lai, hoeng de hix maij yawj saw. 《Samguek》、《Suijhuj》、《Sihyouzgi》 gijneix cungj yawj. Gij cih godaih hix sij ndaej gig ndei yawj, gou gvaqlaeng cij rox, godaih sij gij cih haenx heuh Lisuh.

　　Gizsaed gizdieg mehbaj gaij haq haenx hix mbouj gyae, liz mbanj dou mbouj daengz 20 leix loh. Hoeng godaih soqlaiz mbouj bae yawj mehbaj gvaq. Gou gvaqlaeng cam de gvaq, de naeuz:“De cungj mbouj guenj gou, gou lij bae yawj de guhmaz? Mbouj bae, baelaeng hix mbouj bae.”

　　Gvaqlaeng swnghcanjdui gejsanq, guh “cwngzbau”lo, godaih couh daj gwnz gvangq dauqma lo. Seizhaenx gou youq baihrog hwnjhag, daegnuengx hix hwnjhag, ndaw ranz caenhmiz godaih bouxsai he guhhong, de yaek cae、rauq gij reihnaz song ranz dou faen ndaej haenx, sinhoj dangqmaz. Hoeng godaih soqlaiz mbouj nguh ndaem reih ndaem naz gvaq. Duenh seizgan haenx, ngoenzsinggeiz gou dauqranz, baeznaengz cungj dwg mbwnlaep cij raen godaih sougoeng dauqma. Ngoenz daihngeih mbwn caengz rongh, de youh gwed fagcae, yien duzvaiz okdou bae lo.

　　Gou hwnj gauhcungh le godaih cij aeu yah. Gou dwg youq cungdenj cunghyoz ndaw yienh hwnj gauhcungh. Ndaw haggeiz cawzbae cuengqgyaj, cungqgyang itbuen cungj mbouj dauqranz lo. Seizciet hix dauqma, lumjbaenz cingmingz、“caetnyied cibseiq（vunzlai heuh cietduzfangz）”、“betnyied cibngux”. Baeznaengz dauq hagdangz, cungj dwg godaih soengq gou daengz cicamh, bang gou caenx hwnj ci le, de cij dauqbae.

　　Gvaqlaeng, godaih couh miz lwg swhgeij lo——daeglwg、dahlwg lungzau gou. Gou ne, doeg gauhcungh dayoz le, louz youq ndawsingz guhhong, hix miz aen ranz swhgeij lo.

　　Haujlai bi gvaqdaeuj, godaih bouxdog haenqrengz dingj daengx ranz, ciengx geij bouxlwg daengz hung, de hix menhmenh bienq geq lo. Godaih hix cit ien, hoeng cit mbouj lai. (2)

　　《现代汉语词典》是这样解释“故乡”的：“出生或长期居住过的地方；家乡；老家。”今年中秋回家，跟大哥边喝酒边聊。大哥忽然说，你跟家里的老房子是“同年”呢，房子刚起好你就出生了。我说我记得，母亲生前对我讲过的。一抬头，墙上的母亲正看着我，眼神却是忧郁的。

　　母亲至死也没能安心瞑目。父亲去世后，她一手拉扯着我们6个孩子，简直尝尽百苦。她对儿女的未来充满了美好的期望，同时也对自己家的未来充满了美好的期望。因为她的大儿子——我，大学已经毕业，在首府有了一份工作，就是村里人说的“领工资”“吃公家粮”了，但她最盼望的孙子，却还没有呢（我儿子是在我母亲去世的第二年出生的）。她为这个家操着心：除了大姐二姐和我，其他三个孩子——我的大弟，小弟和小妹都还小呢。小弟上完小学，初中也不读了，小妹正上小学。她知道一旦她撒手人寰，照顾弟妹的任务就差不多全压在我的肩上了。

　　所以，病中的母亲，对生命的渴望是那么的强烈。

　　但多年的积郁，加上身心的疲累，母亲的身体早已被病痛摧垮。1990年9月28日，母亲离开了她无限眷恋的家，离开了她一辈子为之操劳牵挂的孩子。

　　每一次，从繁荣喧嚣的都市，回到简陋却安静的老家，我都是十分的放松，夜里也睡得特别好。说不清里面的原因，却非常眷恋这种心静、心安的感觉。

　　诗人余光中说过，“故乡纵能回去，时光不可倒流。”我也曾在一篇散文里写道：“故乡就像是一枚印章，从我们一生下来，就被盖在了身上，无论你走到天涯海角，总也走不出那份牵挂。”

　　在今天的都市，我们远离了故乡的容颜。各种尘俗的欲望，迷幻着我们的双眼。唯有在深夜聆听，让风触动心弦，让那些远去了的陈年旧景，生疏了的土语方言，都随天际星光，点亮一方心田。

　　这样想着，轻轻闭上眼，仿佛就又回到了故乡。

　　大哥

　　大哥是我大伯唯一的儿子。我还没出生的时候，大伯就过世了。伯娘改嫁出去时，大哥还不到3岁。

　　大哥从小就跟着爷爷奶奶生活。还有我的父母，对大哥更是视同己出。所以从小到大，我和弟弟都把大哥当成是亲大哥。

　　大哥脾气极犟。他认准的事，谁也不能让他改变主意。他又是个火爆性子，谁要是惹了他，他敢跟人玩命。所以，我从小对大哥是十分敬畏的。

　　大哥上学上到初中，就不读了，跟着我的一个姑丈到外面“搞副业”——在一个叫“凤凰”的地方挖锰矿。姑丈是大队干部，在矿上算是个小头目，对大哥当然十分关照。那几年，大哥的日子应该是过得十分开心的。过年过节的时候，大哥跟着姑丈一起回家，身上穿着一件雪白的“的确良”衬衫，脚下是崭新的凉鞋，看上去十分精神。

　　大哥书虽读的不多，但他却爱看书，《三国》《水浒》《西游记》这些都看。大哥的字也写得很好看，我后来才知道，大哥写的那种字体叫做隶书。

　　其实伯娘改嫁的地方并不远，离我们村不过20里路。但大哥从来没有去看过伯娘。我后来问过他，他说：“她都不我管，我还去看她干什么？不去，以后也不去。”

　　后来，生产队解散，搞了“承包”，大哥便从矿上回来了。我那时在外面上学，弟弟也在上学，家里只有大哥一个男劳力，他要负责犁、耙我们两家分到的田地，十分辛苦。但大哥从来也不曾误过农时。那段时间，我周末回到家里，几乎都是天黑了才见大哥收工回来。第二天天没亮，他又扛着犁，牵着牛出门去了。

　　大哥成家，是我上高中以后的事。我高中上的是县里的重点中学。一个学期除了假期，中间一般也就不回家了。除非过节，例如清明、“七月十四”（俗称“鬼节”）、“八月十五”。每次回校，都是大哥送我到车站，帮我挤上班车，他才回去。

　　后来，大哥便有了自己的孩子——我的侄儿、侄女。我呢，一路高中、大学读完，留在城里工作，也有了自己的家。

　　这么多年来，大哥一个人努力撑着一个家，把几个孩子拉扯大，他自己也慢慢老了。大哥也抽烟，但抽的不多。（2）

　　De caenh gyaez yiengh he, couhdwg ngoenznaengz ndoet vanj laeuj he——gag siu, roxnaeuz cawx. Gou mizseiz dauqma caeuq godaih gwncaeuz, gwnz ci daiq bingz laeujhau ndei di he, siengj hawj godaih cimzcimz. De rox dwg laeuj ndei, hix bengz, baeznaengz cimz byongh vanj he, liengx song liengx le, couh vadvad fwngz: Mbouj ndoet lo, get lai. Lijdwg ndoet gij laeujhaeux de.

　　Hoeng gou yawj ndaej ok, godaih angq raixcaix.

　　Ranzlaux gou caeuq ranz godaih gvaqlaeng hwnj haenx youq bingzbaiz. Gou caeuq daegnuengx youq ndawsingz, yaekseiz ranzlaux couh youz godaih guenj. De bingzseiz hix dawz haeuxgok、haeuxyangz ngamq sou haenx camhseiz dong youq gizneix. Caj gvaqciet dou gangjnaeuz yaek dauqbae, godaih cungj daezgonq baetseuq aen ranz.

　　Godaih gyaez bang bouxwnq, ndaw mbanj miz gijmaz saeh, de yawj mbouj gvenq couh naeuz, hix mboujguenj bouxde maij mbouj maij dingq. Vunz ndaw mbanj rox gij beizheiq de cigsoh baenzneix, mbouj caeuq de suenqgeiq baenzlai. Godaih miz laeuj, lij heuh gyoengq doengzdoih ndaw mbanj daeuj doxcaez ndoet.

　　Godaih song bi neix lumj gyoengqvunz ndaw mbanj nei, dawz gij reih yienzbonj ndaem haeuxyangz、duhhenj、duhnamh haenx, cungj gaij ndaem gooij lo. Oij dwg aen canjyez saeudingj Laizbinh Si, dangzcangj binaengz cungj sou haujlai oij, ndigah mbouj you gai mbouj okbae. Mwngz caenhguenj ndaem ndei, daengz seiz sou oij, gag miz gij ci dangzcangj daeuj ndaw reih rag oij. Seizneix ngaenzdiengz hix bi beij bi sang, ngaenzoij hix gaenriengz daezsang lo. Godaih beixnangz song boux, sinhoj bi he, suenq roengzdaeuj, ndaw daeh hix miz geij fanh maenz ngaenz.

　　Godaih ndaenggon miz daegnuengx gou baenzneix, hoeng baenzlai bi gvaqdaeuj, mboujguenj bungz daengz gij saeh baenzlawz nanz, de cungj mbouj sij ndaej hai bak heuh gou bang. Godaih cungj naeuz, gou ndangndeu youq ndawsingz, mbouj yungzheih. Godaih hix daeuj Nanzningz gvaq, baez he dwg dahnuengx gietvaen, daeuj gwn laeuj; lijmiz geij baez dwg daeuj ra gou bang banhsaeh. Baeznaengz haeuj dou, hai bak cungj dwg cam daeglwg gou. Godaih nienzgeij menhmenh geq lo, beizheiq hix bienq haujlai, gaenq gig noix gikdoengh lo. Ndwenngoenz lumj faggiemq nei, caen ndaej dat vunz bw.

　　Cingjlaux

　　Aen cingjlaux ndaw mbanj gaenq geq lai lo. Geq lumj baenzlawz yiengh la? Daj miz aen mbanj dou, gij vunz geqlaux, lijmiz gij vunz engqgya geqlaux haenx, cungj dwg gwn gij raemx aen cingj neix. Naeuz de laux, lijmiz caengz eiqsei wnq: Seizneix, vunz ndaw mbanj gwn raemx, gaenq mboujcaiq daj ndaw cingj neix rap lo.

　　Cingjlaux couh youq cungqgyang benq naz najmbanj, liz gyoengqvunz ndaw mbanj youq haenx miz duenh loh he. Vunz ndaw mbanj yungh raemx, bae rap cij baenz, bouxgeq, bouxcung, bouxnomj, lwgnyez cungj ngaiz rap. Mehmbwk ngaiz rap raemx ceiq lai lo, daegbied dwg mehbawx, mbouj rap raemx, vunzlai nyinhnaeuz de gik, ngaiz gangj bw.

　　Gou cibngeih sam bi couh hainduj rap raemx lo, mwhhaenx dahcej nyaengq hongreih, goq mbouj ndaej rap raemx. Aen doengjraemx caeuq bouxhung doxlumj. Doengj rim naek lai, gou dingj mbouj ndaej baenz nanz, ndigah, bingzseiz gou caenh rap byongh doengj. Vahsug gangj “raemxrim mbouj fubfab”. Rap byongh doengj raemx danghnaeuz dawz mbouj ndei, gig yungzheih fubfab okdaeuj, daengz ranz caenh lw byongh doengj raemx lo(miz coenzvah he naeuz miz mbangj vunz suijbingz mbouj sang, cix gag dasang guh “buenq doengj raemx”, hawj gou yaenqsiengq laeg raixcaix). Gvaqlaeng, rap lai lo, rox baenzlawz byaij yamq, hwet、ga、mbaq baenzlawz doengzcaez okrengz, yienghneix gij raemx ndaw doengj couh mbouj fubfab lo.

　　Cingjlaux gizsaed mbouj hung, 10 aen bingz- fueng baedauq. Mwh raemx mbaet, raemx ndaw cingj mboek roengzbae, aen cingj gingciengz caenhmiz mij lai gvangq. Caeklaiq mbanj dou nyaeq, geijcib ranz vunz, yienznaeuz bungz daengz mbwnrengx, gij raemx aen cingj neix hix gaeuq vunz caeuq doenghduz daengx mbanj dou gwn.

　　Duenh loh bae cingj haenx ceiq dwgrengz. Aen ranz ndaw mbanj liz aen cingj ceiq gyawj haenx, rap rap raemx he, baedauq ceiq vaiq hix aeu cibgeij ngeihcib faencung, ranz gyae yaek aeu buenq diemjcung cij ndaej. Seizhaenx ranzranz cungj bwh aen gang hung he rom raemx. Mbouj miz seiq haj rap raemx, cungj coux mbouj rim. Yienghneix suenq roengzdaeuj, gaeuq daengx ranz vunz gwn raemx ngoenz he, ngoenznaengz couh ngaiz yungh diemj lai song diemjcung bae rap raemx cij baenz. Bungz daengz cawzdoeng ci rumznit, roxnaeuz doekfwn, rap raemx engq sinhoj lo.

　　Geizheih dwg, ciuh dem ciuh roengzdaeuj, soqlaiz mbouj miz vunz nyinhnaeuz baenzneix guh miz gijmaz saeh. Couh baenzneix rap raemx, lumjbaenz cungj gvenq lo.

　　Cigdaengz seiqgeij gonq goujcib nienzdaih yaek satbyai, ndaw mbanj miz vunz daengz baihrog bae dajgoeng, roxyiuj bouxwnq baenzlawz daj ndaw cingj daek raemx. Dauqma le sawq youq naj ranz vat roengzbae, miz raemx nyoengx okdaeuj dahraix. Baenzneix couh youq gwnz cingj cang aen caeuraemx he, baez riuj baez naenx, raemx couh vava lae okdaeuj. Dajneix caiq mbouj daengz cingjlaux bae rap raemx lo.

　　Mbouj yungh gangj, baenzneix fuengbienh couh miz raemx yungh, byawz mbouj simdoengh ne? Haidaeuz dwg hoh song hoh, gvaqlaeng ranzranz cungj vat cingj, lumjbaenz cungj ndaej yungh raemxswlaizsuij nei.

　　Cingjlaux ne? Couh geq youq ndaw doenghnaz lo. Baenzlai bi, gou cungj mbouj bae yawj de. Laux couh laux luba, seizneix dauqngeix, ndwenngoenz ranzranz rap raemx haenx, ndaw naz gingciengz byoq yw gaj non, mbouj rox miz geijlai yw iemq daengz ndaw cingj bae cungj mbouj rox.

　　Doengjfaex, faexhanz rap raemx haenx hix doengzcaez laux lo.

　　Hoeng hix miz ienqhoij. Gaxgonq, daj bi daeuz daengz bi byai, ngoenznaengz mbwn caengz rongh couh hwnqma rap raemx, gwnz loh cungj bungz vunz ndaw mbanj, song boux doengz loh couh doq byaij doq gangjgoj, doxbungz couh nyiengh loh. Mwngz bae gou dauq, baez youh baez, mbwn menhmenh couh rongh lo. Diuz loh rap raemx haenx, byawz naeuz mbouj dwg yiengh gingjsaek ndei he ne?　(3)

　　他只好一样，就是每天得有一碗酒——自家酿的，或是买的。我有时回家跟大哥吃饭，车上带瓶好点的白酒，想给大哥尝尝。他知道是好酒，价钱也贵，每次尝一小半碗，一二两的样子，就挥挥手：不喝了，太“力”（劲大的意思）。还是喝他的米酒。

　　但我看得出，大哥是高兴的。

　　我的老房子和大哥后来盖的房子并排在一起。我和弟弟都在城里住着，老房子的钥匙就由大哥保管。他平时也把刚打下来的稻谷、玉米之类的暂时存在这边。等过节我们说要回家时，大哥总是提前把房子弄得干干净净。

　　大哥为人仗义，好打抱不平，村里有什么事，他看不惯就说，也不管人家爱不爱听。村里人知道他的脾气，也懂得他是个直肠子，不跟他较劲。大哥有酒，还是招呼村里的兄弟一起喝。

　　大哥这两年和村里其他乡亲一样，把原先用来种玉米、黄豆、花生之类作物的旱地，都改种上甘蔗了。甘蔗是来宾市的支柱产业，每年糖厂的需求都很大，所以是不用愁卖不出去的。你只管种好，到了收甘蔗的季节，自有糖厂的车子到地头拉走。如今糖价也逐年提高，甘蔗的收购价也提高了。大哥大嫂两人，辛苦一年，算下来，能有几万块钱的收入。

　　大哥一直把我当成他的骄傲，但那么多年来，不管遇到多大的困难，他却从不轻易向我开口。大哥总说，我一个人在城里，不容易。大哥也来过南宁，一次是小妹结婚，来吃喜酒；还有几次都是来找我帮忙办事的。每次一进家门，开口问的都是我的儿子。大哥年纪慢慢大了，脾气也变了不少，已经很少激动。岁月如剑，真的能削人呢。

　　老井

　　村里那口老井已经很老了。怎么个老法？自有了我们这个村，老一辈的人，还有更老一辈的人，吃的用的都是这口井。说它老，还有另一层意思：现在，村里人吃水，已经不再从老井那里挑了。

　　老井就在村前一片水田中间，离村人住的地方有段距离。村里人用水，得去挑，老人，中年人，青年人，甚至小孩都挑。当然挑水最多的是女人，特别是那些做媳妇的，不挑水，被认为是懒，会被人议论的。

　　我大约十二三岁就开始挑水，一般都是姐姐忙地里的活，顾不上挑水的时候。用的水桶跟大人们的一般大小。满了太重，我是坚持不了多久的，所以，一般只挑大半桶。俗话说“水满不晃”。挑半桶水如果掌握不好，倒是容易被晃出来，到家往往只剩下半桶水了（那句形容有的人水平不高，偏爱显摆的就叫做“半桶水”，我因此印象特别深刻）。后来，挑多了，知道怎么迈步，腰、腿、肩如何协调用力，这水也就稳稳的不晃了。

　　水井其实不大，约10平方米的样子。枯水时，水位降下去，常常就只剩下一米多见方的水面。好在我们村子小，几十户人家，即便大旱，这井也能够维持人畜饮用。

　　难的是那一段距离。村子里离水井最近的人家，挑一担水，来回最快也得十几二十分钟，远的则将近半个小时。一家一户，那时蓄水用的都是一口大缸。没有四五担水，是装不满的。这样算下来，一家人要够用一天，每天就得有一两个小时是用来挑水的。遇上冬天刮北风，或是下雨，挑水就更是件苦事了。

　　奇怪的是，一辈辈的下来，从来也没有人觉得这样有什么问题。就那么挑着，仿佛天经地义。

　　直到上个世纪九十年代中后期，村里有人到外地打工，知道了别人是如何打井取水的。回来后试着在自家门前掘下去，果然也有清水冒出。于是装上压力抽水设备，一提一按，清水哗哗而出。从此再也不用到老井挑水了。

　　不用说，如此便利的就能用上水，谁能不动心呢？先是一两户，后来便家家打井。没过两年，每家每户都打了井，用上了几乎相于“自来”的水了。

　　老井呢？就老在田间了。那么多年，我竟没去看过它。老就老了吧，现在回想，家家挑水的那些年，周围田里常常为了杀虫而喷洒农药，不知有多少渗到井水里了呢。

　　一同老去的还有挑水的木桶，扁担。

　　但遗憾倒也是有。从前，一年四季，每天天未亮就得起早去挑水，一路上见到的都是邻家村人，同行便边走边聊聊家常，相向则侧身让过。你来我往，一趟又一趟，天慢慢就亮了。那一条挑水的小路，谁说不是一道风景呢？（3）

　　Dienhvah

　　Ranzmbanj gaenh geij bi cij cang dienhvah. Aenvih aen mbanj nyaeq lai, ngamq haidaeuz densin gunghswh mbouj yawj hwnj da. Baenzneix, mbanjhenz cungj rag sienq ndaej yungh dienhvah lo, mbanj dou lijcaengz miz dienhvah. Vunz ndaw mbanj yaek dajdienh, aeu byaij geij leix loh, daengz aen bouqdiemq ranz mbanjhenz bae daj cij ndaej.

　　Ndaw sim daihgya cungj mbouj fugheiq: Youh mbouj dwg dou mbouj miz ngaenz, vihmaz mbouj hawj dou cang ne?

　　Vihneix couh siengj daengz gou bouxvunz youq soujfuj gunghcoz neix. Miz baez he gou dauqbae, godaih lwnh gij saeh neix, cam gou ndaej mbouj ndaej caeuq gij vunz densin gunghswh gangjgangj, hix hawj dou cang dienhvah. Gou dangyienz gig sim’angq bae guh gienh saeh neix. Dingjlingz bouxfucwzyinz densin gunghswh gou rox, caeuq de baez gangj, de hix vaiqdangq, naeuz ndei ha, gijneix dwg saehndei bw. Sikhaek couh baij vunz bae rag sienq.

　　Gvaq song ndwen le, miz ngoenz he godaih dajdienh hawj gou, naeuz dienhvah ndaw mbanj cungj cang liux lo, seizneix couhdwg yungh aen dienhvah ndaw ranz ngamq cang haenx dajdienh. Ndaw sim de lumjbaenz angq lai bw.

　　Gou hix sim’angq. Aen mbanj dou baenz nyaeq, ndaej yungh dienhvah, suenq dwg gienh saeh hung he. Couh lumj bihaenx ndaej yungh dienh- daeng nei. Yienznaeuz mbanj dou liz yienhsingz gizsaed mbouj gyae, gizdieg hix mbouj bienbik, roenloh hix suenq fuengbienh, hoeng daj mwh gaijfang suenq roengzdaeuj, yungh 30 lai bi cij miz dienh yungh, miz dienhvah, couh yungh 40 lai bi.

　　Daj cang dienhvah le, gou caeuq ranzmbanj lienzhaeh couh fuengbienh lai lo. Godaih gig mbaet, mbouj seizbienh daj dienhvah, gingciengz dwg gou daj dauqbae. Banngoenz gyoengqde okbae nyaengq hongnaz, ndaw ranz mbouj miz vunz, aen dienhvah gag baij gizhaenx youqndwi. Caenhmiz banhaemh godaih dauqma le, cijndaej youq ndaw dienhvah caeuq de lwnhgoj saek geij coenz.

　　Mizseiz godaih caeuq doengzdoih caemh ndoet laeujhaeux, baez sim’angq hix bued dienhvah hawj gou, geij boux vunz doxlwnz caeuq gou gangjvah. Sing’yaem gig sang, lumjbaenz heiqlaeuj ndaej swnh dienhvah ci gvaqdaeuj nei. Gou maij dingq gyoengqde baenzneix caeuq gou gangjvah, aenvih gyoengqde sim’angq, gou hix couh gaenriengz sim- angq.

　　Vunz ndawsingz saenq baed. Hauhmax baizci、hauhmax dienhvah daengj, cungj genj aen swnhda、habbak、simsangj haenx. Hoeng aen hauhmax godaih couh miz song cih “4”, yawj hwnjbae gig mbouj gitleih. Gou siengj mbouj doeng, mwhhaenx dwg gou lienzhaeh gij vunz densin gunghswh, godaih siengj genj aen hauhmax ndei baenzlawz cungj ndaej, baelawz dauq genj aen hauhmax baenzneix ne? Miz baez he gou dwen gienh saeh neix, godaih naeuz: Mbouj miz maz saeh law, dienhvah daj ndaej couh baenz.

　　Bineix “betnyied cibhaj” dwg singgeiz ngeih, mbouj cuengqgyaj. Vihneix gou daezgonq song ngoenz dauqbae ranzmbanj. Caengz ok dou gou dajdienh hawj daegnuengx youq yienhsingz haenx, heuh de naeuz hawj godaih, naeuz dou yaek dauq ranz gwn caeuz. Gou dawz geij hab bingjndwen danhvei baen ndaej、 baengzyoux soengq haenx cungj daiq dauqbae, hawj godaih、daegnuengx cimzcimz. Ngoenzhaenx godaih ciuqyiengh angq raixcaix. Seiz gwn caeuz, geij boux boh’au ndaw mbanj, lijmiz geij beixnuengx seiziq caeuq gou caemh bae hag、guhcaemz haenx cungj daeuj lo. Gou naeuz ngoenzneix vihmaz vunz baenzneix caezcup ha? Godaih riunyumnyum: Gou banhaet couh dajdienh hawj gyoengqde lo.

　　Gou hix riu: Caenh geij yamq loh, ok bakdou baez rongx couh dingqnyi lo, seizneix aeu dajdienh cij ndaej.

　　Aen mbanj nyaeq gou doekseng、majhung haenx, gij saedceij gyoengqde caeuq vunz ndawsingz ca mbouj geijlai lo. Gizsaed, aen dienhvah gak hoh gak ranz ndaw mbanj lijmiz seiz he yungh ceiq lai, couhdwg yungh daeuj lienzhaeh gyoengq lwgnyez youq baihrog dajgoeng haenx. Geij bi neix daeuj, gyoengq lwgnyez ranzmbanj doegsaw ndaej doeg daengz gauhcungh ngoenz beij ngoenz noix, mbouj raen miz geijlai boux hwnj daihhag. Dingzlai dwg cuhcungh baez bizyez, couh ok dou bae dajgoeng lo. Ndaw ranz caenh lw bouxgeq caeuq lwgnyez hwnj siujyoz haenx. Bungz gvaq ciet, bouxgeq nien lwgnyez, lwgnyez hix nien bouxgeq ndaw ranz, gij yunghcawq dienhvah couh ngoenz beij ngoenz hung lo. Gou mboengqneix dauqbae, raen gyoengq bouxcoz ndaw mbanj, mizmbangj hix yungh soujgih lo. Caeuq banlaux doxbeij, gyoengqde ok dou lai gvaq, saenqsik hix lai gvaq.

　　Youzrang Haeuxrang

　　Youq mwh caengz gaij ndaem gooij, gij reih ndaw mbanj dingzlai cungj ndaem duhdoem. Binaengz sou duhdoem le, dak hawq le, ranzcaqyouz hix hai dou lo.

　　Ranzcaqyouz youq mwh swnghcanjdui couh miz. Lenzcanj cwngzbauh le, gij doxgaiq yienzbonj dwg swnghcanjdui haenx, lumjbaenz doenghgij soujfuzdohlahgih、canghaeux daengj, cungj cek okdaeuj doxbaen liux. Dan louz ranzcaqyouz youq gizhaenx. Yienghneix, baez daengz seiz caq youz, gij sing dok duhdoem cungj youq ndaw mbanj yiengjbumbum.

　　Seiziq gou gig maij daengz ranzcaqyouz bae yawj caq youz. Seizhaenx lij dwg swnghcanjdui, haeuxgwn lijcaengz gaeuq gwn, engq mboujcaeq gangj gwn lauz lo. Daengz ranzcaqyouz, mboujdanh ndaej mup gij rang youzduh, miz saek seiz, lij ndaej gwn naed song naed duhdoem sinz daengz gok ciengz haenx, gej bakngah. Engq youqgaenj dwg, gyoengqvunz ndaw mbanj gingciengz daengz ranzcaqyouz bae gangjgoj. Yawj geij boux boh’au bangqbwt rengzak lohgengz haenx yaengx fagcuiz hung dok duhdoem, dingq bouxlaux lwnhgoj, gou dawzyinx raixcaix.

　　Aencaqyouz dwg yungh faex guhbaenz. Daengx diuz faex, itbuen dwg faexnganx, song boux vunz got ndaej, raez 3 mij baedauq, cungqgyang cungj ven gyoeng bae. Gwnz dingjgyaeuj louz aen gumzraez ndaej iet song fwngz haeujbae he, baihlaj dwg gumzyouz caeuq bakokyouz. (4)

　　电话

　　老家用上电话，还是最近几年的事。因为村子太小，当初电信公司不太看得上眼。因此，邻村都拉上线，用上电话了，我们村还是没有电话。村里人要打电话，得走上几里地，到邻村一户人家的小卖店去打。

　　大家心里自然不是滋味：又不是我们交不起钱，凭什么不给我们装呢？

　　于是就想到我这个在首府工作的人。有一次我回家，大哥把这事说了，问我能不能跟电信公司的人说说，也给我们装上电话。我当然十分乐意去做这件事。正巧电信公司负责人我认识，跟他一说，他也很爽快，说好啊，这是好事嘛。马上便派人去办。

　　过了两个月，有天大哥给我打电话，说村里的电话都装上了，现在用的就是家里新装的电话。话音里透着一股高兴。

　　我也高兴。我们这么个小小的村子，用上电话，算是一件大事。就像当年用上电灯一样。虽然我们村离县城其实不远，位置也不偏僻，交通也还算便利，但从解放时算起，用上电灯用了30多年，用上电话，则花了40多年。

　　自从有了电话，我与老家的联系就方便多了。大哥很省，轻易不打电话，常常是我打回去。白天他们出去忙农活，家里没人，电话也就成了摆设。只有晚上回到家里，才能在电话里跟大哥聊上几句。

　　有时大哥他们几个人在一起，喝几杯自家酿的米酒，高兴了也会拨我的电话，几个人轮番和我说话。声音很大，仿佛那酒气能透过电话传过来。我喜欢听他们这样同我说话，因为他们高兴，我也就跟着高兴。

　　城里人迷信。什么车牌号、电话号码之类，都想挑个顺眼的，看着舒服，用着舒心。但大哥的电话号码就有两个“4”，看上去很不吉利。我纳闷，当初电信公司的人是我联系的，大哥要是想挑个好号，一点问题没有，怎么倒选了这么个号码呢？我有一次问起这事，大哥说：这有什么？电话能打就行。

　　今年中秋是星期二，不是周末，又不放假。我于是提前两天，回到老家。事先给住县城的弟弟打了电话，要他告诉大哥，说我们要回家一起吃个饭。我把单位分的，朋友送的几盒月饼都带了回去，让大哥、弟弟他们尝尝。那天大哥照例是很高兴。吃饭时，村里几位叔叔，还有小时候跟我一起上学、玩耍的兄弟都来了。我说今天怎么这么齐啊？大哥笑笑：我早上就给他们打电话了。

　　我也笑：才几步路，出门喊一嗓子都能听到，现在也通过电话了。

　　我出生、长大的那个小小村子，离现代都市生活到是越来越近了。

　　其实，现在村里各户各家的电话还有一个重要的功能，就是用来联系出门在外打工的子女。这些年，老家的孩子读书能读到高中的越来越少，上大学则是几乎没有了。往往是初中一毕业，就出门打工去了。家里就只剩下老人和上小学的孩子。逢年过节，老人想念孩子，孩子也惦记家里的老人，电话的作用就越来越大了。我最近回去，看到村里的年轻人，有的也用上手机了。与老一辈人相比，他们的活动半径和信息半径，都大大扩大了。

　　油香米香

　　在改种甘蔗之前，村里的地大多是种有花生的。每年收了花生，晒干之后，油榨房也就开张了。

　　油榨房是当年生产队就有的。联产承包以后，原来生产队的那些东西，比如手扶拖拉机，仓库啦，等等，能拆分的东西都分下去了。唯有油榨房留在那里。这样，每到油榨房开榨，村里都会响起一阵阵有规律的大锤击打油扦的声音，浑厚而悠长。

　　小时候我很喜欢到油榨房看榨油。那时还是生产队，粮食还不够吃，更不用说“油水”了。到油榨房，不但能闻到花生油的浓浓的香味，偶尔，还能吃到些蹦到墙角地上的花生米，解解嘴馋。更重要的是，油榨房常常又是村里人扎堆闲聊的一个场所。看那几个膀大腰圆，光着上身的阿叔抡大锤，听大人们谈天说地，对我是很有吸引力的。

　　油榨机是木制的。一整根的木头，一般是龙眼木，两人环抱大小，长约3米，中间掏空。上方留一道长方形能伸进两手的开口，下方是油槽和出油口。（4）

　　Youz dwg baenzneix caq okdaeuj: Yungh muhrin bok byuk duhdoem gonq, caiq yungh aen- doiq daem duhdoem soiq bae. Ceuj duhdoem soiq cug le, nyaenj haeuj ndaw ndoengj bae caiq yungh din caij saed. Moix aen “bingj” miz saek cik gvangq(yawj aencaqyouz ndaej cang geijlai hung daeuj dingh), na miz saek conq baedauq. Gij “bingj” nyaenj ndei haenx bingzbaiz cuengq haeuj ndaw aencaqyouz bae, baez dok, youzduh baeznduj couh okdaeuj lo. Ok baez youz nduj le, yaek dawz aen “bingj” duhdoem okdaeuj, caiq nyaenj soiq, ceuj baez daihngeih, caiq nyaenj baenz bingj le, youhcaiq dok baez daihngeih, seizneix gij youz ndaw duhdoem cij ok ndaej cengh. “Bingjduhdoem”ginggvaq dok song baez le seizneix bienqbaenz “youzguh”lo, gueng doihduz roxnaeuz dwk reihnaz cungj baenz. Vunz gwn hix ndaej, dwk haeuj bak bae nyaij rang raixcaix. Hoeng heuj ndei cij baenz, aenvih geng lai.

　　Youq seiqhenz cibgeij aen mbanj, ranzcaqyouz mbanj dou ceiq okmingz. It dwg aenvih gisuz ndei, ok youz lai gvaq gizwnq. Ngeih dwg daj ciuhgeq roengzdaeuj, soqlaiz mbouj guhgyaj gvaq. Ndigah, gij mbanj henznden haenx baez sou ndaej duhdoem, haujlai cungj rag daeuj mbanj dou caq.

　　Seiziq, mbouj roxyiuj doengzyiengh dwg caq youz, guhmaz miz ndei miz yaez dem? Seizneix dauqngeix couh rox lo. Caq youzduh mboujdanh yungh rengz(yaengx fagcuiz geijcib gaen naek he, ngoenzngoenz cungj yienghneix, sinhoj lai lo), lij yungh ukgyaeuj dem. Ndawde miz song yiengh hong, danghnaeuz dawz mbouj cinj, couh ok youz noix, youz hix ca. Daih’it dwg gij feiz ceuj duhdoem ngamj cijndaej. Ndaw saeuq hoengzoo, aen rek sam cik gvangq he, fagcanj fan bae boek dauq, duhdoem ngamq cug couh dawz ok rek, caij baenz bingj. Ok rek caeux le duhdoem caengz cug liux, hamz raemx lai, youz couh mbouj rang; ceuj gvaqloengz cix ok youz noix. Ndigah, bouxvunz ceiq miz gingniemh haenx cijndaej bae ceuj duhdoem. Yiengh daihngeih couhdwg caq youz. Seizlawz yungh rengz dok, seizlawz soeng fwngz, cungj aeu aenq ndei. Giz youqgaenj, song boux vunz dawz fagcuiz, doxlwnz dok, mbouj ndaej nguh saek yaep.

　　Hojsik, gvaqlaeng vunzlai cungj nyinhnaeuz yungh vunz bae caq youz sai rengz sai seizgan, baenzneix couh miz vunz cawx aencaqyouz diet dauqma. Vaiq dwg vaiq lo, hoeng gou dan naemj daengz gij diet nitgyaengj neix, couh caeuq de mbouj doxndei, engqgya mbouj yungh gangj youq gizhaenx naengh ngoenz buenq ngoenz lo.

　　Dauq dwg seizneix seiz mbouj seiz haeuj ranzcawj bae dajcawj, mwh dwk youz roengz rek, couh ngeix daengz ranzcaqyouz ranzmbanj. Baenz- neix, lumjbaenz gij feihrang sug neix, dwg caen ndonj haeuj ndaw ndaeng lo.

　　Cawzbae ranzcaqyouz, cungj lumz mbouj ndaej gauhaeux ranzmbanj(vunz Huznanz heuh daeuh- fouhhaeux, bihaenx yawj 《Fuzyungz Cin》, cungj mbouj rox daeuhfouhhaeux ndaw saw sij haenx couhdwg gauhaeux dou). Gauhaeux dwg yungh haeux guhbaenz, yiengh de lumj daeuhfouh nei, dou cix heuhguh gau.

　　Youq aen nienzdaih haeuxngaiz cungj gwn mbouj imq haenx, gauhaeux hix dwg haujlai nanz cij ndaej gwn baez he. Gingciengz dwg swnghcanjdui bang vunz he cingq guhhong, sawqmwh miz boux vunz he sim’angq dwk naeuz: Ngoenzneix dou guh gau ba? Yienghneix daihgya cungj doengzeiq, baenzneix daihgya caeuxcaeux couh sougoeng, maranz “guh gau”lo.

　　Vihmaz aeu doxiek guh ne? Naemjnaemj gizsaed yungzheih rox: Ranzranz cungj miz lwgnyez, danghnaeuz caenhmiz ranz song ranz guh, ranz swhgeij miz gwn lo, lwgnyez ranz wnq ngah guhlawz yiengh, mbouj miz banhfap law. Caezgya cungj guh, ranzranz rangfwtfwt, caezgya simfaengz. Yienznaeuz seizhaenx haeux bengz, hoeng gwn imq donq he gonq, gvaqlaeng caiq siengj banhfap mbaet okdaeuj. Seizhaenx dou bang lwgnyez he cuengqhag dauqma, daengz bak mbanj mup daengz gij ranggau haenx, bouxboux cungj angqvauvau.

　　Maj hung baenzlai bi le, lumjbaenz ndaw mbanj mbouj miz geijlai ranz guh gauhaeux lo. Hix mbouj rox vih gijmaz. Miz baez he gou cam cejngeih, de riu: Seizneix byawz lij nyienh sai rengz sai seizgan ha? Miz gwn miz ndoet, mbouj ngah lo. Caiq gangj, bae gyawz muh haeux dem?

　　Hix dwg bw, guh gauhaeux, noix mbouj ndaej aen muhrin, bihaenx ndaw mbanj miz song ranz miz muhrin. Yaek guh gauhaeux, yaek cimq haeuxsan gonq, yienzhaeuh dawz bae aen ranz miz muhrin haenx muh baenz giengh, vunz baez lai, couh ngaiz baizdoih. Muhrin gig naek, gyahwnj guh gauhaeux aeu muh giengh mienzmwdmwd cij baenz, gienghhaeux youh niu youh naek, mbouj yungzheih muh.

　　Hoeng aenvih de mbouj yungzheih, cij hawj vunz nyinhnaeuz gij gauhaeux guhbaenz haenx engqgya rangfwtfwt ba. Gauhaeux dwg baenzlawz guh, gou gaenq geiq mbouj ndaej geijlai lo. Caenh ndaej geiq guhbaenz le, gingciengz dwg cuengq haeuj aen buenz hung bingzseiz coux souh haenx bae, caj caep le couh baenz gau lo. Mwh aeu daeuj gwn, yungh mid ronq lumj gaiq daeuhfouh nei, rwed gij raemx yungh ciengqyouz、gocoeng、youzduh cawj baenz haenx, dwk haeuj bak ba, youh raeuz youh rang youh ndei gwn, simsangj lai lo.

　　Youq ranzmbanj mbouj miz gauhaeux gwn, seizneix dauqfanj youq ndawsingz miz. Nanzningz miz aen diemqgwn he couh miz yiengh “byaek” neix, coh heuh daeuhfouhhaeux(baenz “byaek” dem, geizheih bw). Dawz hwnj daiz caenhdwg buenz iqetet he, gauhaeux hung lumj lwgfwngz nei——gou lijdwg nyienh baenzneix heuh——gya di lwgmanh vunz Huznanz maij gwn haenx, coq haeuj bak bae cix mbouj miz gij feih gauhaeux ranzmbanj lo. Bihaenx gwn gauhaeux, de couhdwg yiengh “byaekhaeux” dandog he. Seizneix gwn “daeuhfouhhaeux” cix dwg yungh daeuj soengq byaek, gwnz daiz miz bya miz noh, lijmiz laeuj, baenzlawz lij gwn ndaej ok gij feih gauhaeux ne?

　　Gijneix gvaiq mbouj ndaej gauhaeux bw.(5)

　　榨油的程序是这样的：先是花生脱壳，用的是石磨；花生去壳后粉碎，用的是“碓”。粉碎后的花生经过炒熟，再压进竹编的圆形饼圈中用脚踩实。每一“饼”直径约一尺（视油榨机腔体直径而定），厚约一寸左右。压好的“饼”并排着放进油榨机，经过压榨，第一道油就出来了。在出了第一道油后，要取出花生“饼”，再捏碎，炒第二遍，再压成饼，进机再榨第二次，这时出油才充分。经过两次压榨的“花生饼”这时就变成了“花生麸”，是很好的饲料和肥料。人吃也可以，嚼起来很香。但也考验牙齿，因为实在太硬了。

　　在当地方圆十几个村庄，我们村的油榨房是很有名的。一是因为技术好，出油率比别的地方高。二是从老辈下来，就没有偷奸耍滑、掺杂使假的坏毛病。所以，周围那些村子收了花生，很多都拉来我们村榨。

　　小时候，不明白同是榨油，怎么还有高下之分呢？现在回想当然就明白了。榨花生油虽说是体力活（抡几十斤重的大锤，日复一日，可以想像），同时更是技术活。其中两个关键工序，把握不好，就影响到出油率和油品质量。第一是炒花生粉的火候，要把握得恰到好处。炉灶里火光通红，一口三尺大锅，大铲子上下翻炒，在刚刚熟的时候起锅，踩饼。早了夹生，水分重，油自然不香；过了则出油率低。所以，这一道工序，往往是油榨房的“技术权威”或者现在说的“技术总监”才能担当。第二到工序就是压榨了。什么时候加压，什么时候松，都极有讲究。紧要处，常见两人抡锤，上下翻飞，不能稍有耽误的。

　　可惜，后来人们觉得人工榨油太过费力，效率也低。有人便引进了机械榨油。快是快了，但我光是一想那冰冷的铁家伙，便已心生隔阂，更不用说坐在那里看上一天半天的了。

　　倒是现在有时偶尔下一次厨，往锅里下油的时候，仍免不了想起故乡的油榨房。这样一来，仿佛那熟悉的香味，当真就扑鼻而来了。

　　除了油榨房，总也忘不了的还有老家的米糕（湖南人叫做米豆腐，当年看《芙蓉镇》，竟不知书上写的米豆腐就是我们的米糕）。顾名思义，米糕，就是用大米为原料做成的食品。形似豆腐，我们却称为糕。

　　在饭都吃不饱的年代，米糕只有偶尔才能吃到。常常是生产队一群人正劳动，忽有某一个人心情好，提议说：今天我们做糕吧？于是应声四起，大家于是提前收工，回家“做糕”了。

　　为什么要约好一起做呢？想想其实容易明白：家家都有孩子，倘只一两家做，自家孩子有吃的了，别家孩子却馋着，不是办法。大家都做，户户飘香，大家开心。虽说当年米贵，但好歹先吃一顿饱，过后再想办法省回来。那时我们一群孩子从外面放学回来，到村口闻到那诱人的香味，无不欢欣雀跃。

　　长大后这么些年，似乎村里倒很少再做米糕了。也不知什么原因。有一次我问二姐，她笑：现在谁还愿意费那功夫啊？有吃有喝，不稀罕了。再说，去哪磨浆呢？

　　也是，做米糕，是少不了石磨的，早年村里有两座石磨，在两户人家里。要做米糕，得先浸好米，然后到有磨人家那里去磨浆，人一多，就得排队。石磨颇重，加上做米糕须得出细浆，米浆黏性又重，磨起来不是件容易的事。

　　但惟其不易，才更让人觉得做成的米糕味道鲜美吧。米糕的具体做法，我已经记不清了。只记得做成之后，常常是用平时盛稀饭的大瓷盆来装，待冷却后就凝固成形。食用时，用刀切成豆腐块状，浇上用酱油、葱花、花生油煮成的汁，吃起来，嫩滑爽口，鲜香四溢，真的是人生一大乐事呢。

　　在老家吃不到的米糕，如今在城里倒能见到。南宁有家“毛家饭店”就有这道“菜”，名叫米豆腐（竟成了“菜”，也让人觉得奇）。端上来的只是小盘，指头般大小的米糕——我仍然愿意这么叫——加了湘人喜欢的辣，吃起来远没有记忆中老家米糕的那个美味了。或许当年吃米糕，米糕便是唯一的“饭菜”。如今吃的“米豆腐”却只是席上的配角而已，满眼还有大鱼大肉，还有酒，如何还能吃出米糕的味道呢？

　　这是怪不得米糕的。（5）

　　Lungzngeih

　　Lungzngeih dwg canghfaex, de dwg bouxvunz saenzgeiz he. Baenzlawz yienghneix gangj? De dwg bouxvunz guh nazreih he, ndaw ranz cix yo daengx dauq sawloih 《Swzyenz》, mwngz naeuz geizgvaiq lwi?

　　Lungzngeih baiz youq ban cih “youj”, caeuq daxboh gou doengznienz, hoeng de beij daxboh gou hung ndwen he, ndigah gou heuh de baenz “lungz”. Heuh lungzngeih, dwg aenvih ranz de lij miz boux dem beij de nienzgeij hung, dou heuh “lungzdaih”.

　　Lungzngeih dwg canghfaex, hix dwg cangh- caepranz, lij rox coih danci、cibuh、aencung daengj doenghgij huq lajmbanj gingciengz raen haenx. Lungzngeih lij rox nyib buhvaq dem, gij buhdaenj de soqlaiz cungj dwg swhgeij nyib. Youq seiqhenz mbanj dou geijcib goengleix, lungzngeih gig mizmingz. Mwngz cam bangeq, dwen aen coh Siz saefouh, mbouj miz geijlai vunz mbouj rox.

　　Gangj hong canghfaex lungzngeih gonq. Lungzngeih dwg canghfaex doj, gij hongdawz de cungj dwg soujgoeng, de guh hongfaex mbouj yungh dienhdoengh, gawq、bauh、siuq、ding, cungj dwg baengh song fwngz bae doq. Lungzngeih gvihbuh、daengqeij、loengx、ringj daengj cungj mbouj ved doz, caenh geiq gij cikconq de, yienzhaeuh sien baenz yiengh baenz yiengh guh ndei, caiq daephab couh baenz. Yienghyiengh cungj haeujsim, mbouj lujlaj saek di. Guh aen loengx he, lungzngeih couh mbouj caeuq bouxwnq guh doxlumj, yienghsiengq、dinfwngz、youzcaet, yawj hwnjbae cungj simsangj dangqmaz. Nyaemh bouxwnq baenzlawz doxbeij, yungh liuh doxdoengz, cikconq doxdoengz, youzcaet doxdoengz, guh okdaeuj baez yawj, aen loengx cungj mbouj doxdoengz. Mwngz mbouj fug mbouj ndaej.

　　Mwh gou daengz ndaw yangh(seizhaenx heuh gunghse)doeg cuhcungh, aen loengx nyaeq daj ndaw ranz daiq bae haenx couh dwg daxmeh cingj lungzngeih bang guh. Daengz hagdangz dwg youq rug hung, daengx ban 30 lai boux doengzhag bouxboux aen loengx he, hung iq mbouj doxdoengz, moq gaeuq mbouj doxlumj, gij yiengh loengx hix ca mbouj geijlai. Hoeng baez yawj hwnjbae, lij dwg aen loengxfaex gou ceiq lwenqda. Hojsik gou caengz ndaej daekeiq geijlai nanz, miz haemh he bouxcaeg ndonj haeuj ndaw rug, dandoeg caeg aen loengx gou bae, gou vihneix nanzgvaq haujlai nanz.

　　Dinfwngz lungzngeih dauqdaej baenzlawz ndei? Lwnh song diuz mwngz couh rox: De guh gij gvihfaex haenx, caengz cat youzcaet, mwngz dauj raemx roengz ndaw loengx rim bae, hoeng ndik raemx he cungj mbouj laeuh okddaeuj. Lijmiz, de guh gij doengjraemx haenx, baihrog mbouj gya aen’gyok hix baenz，daengz cingjlaux bae rap raemx, mbouj you de dek.

　　Danghnaeuz dan baengh dinfwngz canghfaex, lungzngeih caenh suenq boux canghfaex bingzciengz he. Lungzngeih lijdwg canghcaepranz maenh’ak he. Hwnj ranz caep cien, de mbouj rag mae cungj ndaej, baengh lwgda caep doxhwnj, gvaqlaeng mwngz aeu mae bae dag, daengj vang gwnz laj, mbouj ca saek di. Lijmiz, gij gehcien gaiq ciengz de caep haenx, cingjcaez seuqcingh raixcaix, yawj hwnjbae lumj fuk veh he nei.

　　Lungzngeih geq lo, gag youq aen ranznyaeq seizcoz swhgeij baez gonj cien baez gep vax caep baenz haenx, seiqhenz ranz ndaem byaekheu gva mak, duhdoem lwgraz. Ranz lungzngeih youq ndaw cungqgyang nazraemx najmbanj, yiengh godog dangqmaz. Bakdou ranz miz caz go’ndoek he，mwncupcup, lungzngeih couh lumj go’ndoek nei sohswd maenh’ak.

　　Gizsaed Lungzngieh yienzbonj couh godog. Aen seiqgyaiq de yienzbonj couh mbouj dwg youq gizdieg nyaeq mbanj dou. Dingq bouxgeq lwnh, mwh seizcoz de bae diegrog guhhong gvaq, cungj vunz lawz yiengh saeh lawz cungj raen gvaq, gvaqlaeng mbouj rox vihmaz youh dauqma lo. Mwh gou lij youq yienhsingz doeg gauhcungh, cuengqgyaj dauqma ranz, lungzngeih gingciengz gvaqdaeuj caeuq gou lwnhgoj. Mbouj lwnh gizyawz, couh caeuq gou lwnh sihswz. Gou boux cunghagseng he, gij sei baenzlawz sij lijcaengz rox geijlai law. Hoeng lungzngeih nyinhnaeuz, daengx aen mbanj, hix caenh ndaej caeuq gou lwnh. Danghnaeuz gou mbouj rox, bouxwnq engqgya mbouj rox lo.

　　Lungzngeih maez gij sihswz haenx, hawj gou gingqboiq raixcaix. De mbouj doeg gvaq geijlai saw, hix mbouj hag gvaq sij sei, hoeng gij geklwd ndaw sei bouxwnq cungj nanz rox haenx de cungj loengh ndaej cingcing cujcuj.

　　Lauxsae lungzngeih couh dwg bonj sawloih 《Swzyenz》. Ngeihcib seiqgeij betcib nienzdaih co, cawx dauq 《Swzyenz》 he, yaek yungh baenz ndwen gunghswh boux ganbu he. Hoeng lungzngeih cix dwg bouxguhhong he, cix gamj cawx dauq saw neix dauqranz. Gvaqlaeng, ngoenznaengz baez ndaej hoengq, couh baenzneix yawj, baenzneix hag.

　　Lungzngeih hawj gou doeg gij sawfaenz de gvaq, dingzlai dwg sij saeh caeuq gij simsiengj swhgeij. Hojsik gou geiq mbouj ndaej lo. Baezneix vih sij bien faenzcieng neix, gou cienmonz ganj dauq ranzmbanj, bae yawj lungzngeih baez he. Lungz- ngeih bineix 76 bi, rwz miz di nuk, heuj hix yaek doek liux lo. Seizneix de mboujcaiq guh hong canghfaex lo, cix maij okbae byaij bya——yawj fungsij. Lwg lungzngeih siengj daiq de bae sieng fouq heujgyaj he, de yiemz mazfanz, mbouj bae. Vihneix cungj naeuz de gaemhmengz. Hoeng lungzngeih mbouj guenj, ciuqyiengh mwngz guh mwngz gou guh gou.

　　Lungzngeih dwg miz di godog, hoeng godog youh miz gijmaz mbouj ndei ne? (6 sat)

　　二伯

　　二伯是个木匠，简直是个奇人。怎么说？他一个地道老农，家里竟藏着成套的《辞源》，你说奇不奇？

　　二伯排“有”字辈，与我父亲是同年，但他比我父亲大一个月，所以我称他为“伯”。叫二伯，是因为他那一房中，还有一位年纪比他大的，我们叫“大伯”。

　　二伯是个木匠，同时泥水工也相当好，还会修理自行车、缝纫机、闹钟等这些农村常见的机械。二伯还会裁缝，他的衣服从来都是自己做的。在我们那片方圆几十里地方，二伯可是一位名人。上了点年纪的人，说起桃村的石师傅，几乎没有不知道的。

　　先说二伯的木工活。二伯是传统的木匠，所有工具都是手工的，他反对现今木工普遍使用的电动工具，锯、刨、凿、钉，全凭双手。二伯做的家具包括衣柜、桌椅、箱子、碗柜之类，不用图纸，只记个尺寸，然后先一件一件做好零件，再组装。一钉一铆，一丝不苟，绝不含糊。同是做个简单的木箱，二伯做的硬就是与众不同，外观、做工、油漆，看上去赏心悦目。别的人任怎样模仿，即便是用同样的木料，同样的尺寸，同样的油漆，做出来一看，两回事。你不服都不行。

　　我到乡里（那时叫公社）读初中时，从家里带的那只小木箱就是母亲请二伯做的。到学校住的是大宿舍，全班30多个男同学人手一只箱子，大小不一，新旧不等，样式却差不多。可是一眼看去，还是我的那只木箱最是抢眼。可惜我没得意多久，有一次小偷夜晚潜入宿舍，惟独就偷走了我的木箱，我为此难过了好一阵子。

　　二伯的木匠手艺到底有多出色？说两条就能说明问题：他做的木柜，没上油漆之前，你可以把水倒满进去，但一滴水也不会漏出来。还有，他做的水桶，外面可以不加桶箍，到老井挑水，不用担心会散架。

　　如果单凭木工手艺，当然二伯也还仅仅是个木匠而已。二伯的绝活还有泥瓦工。就是起房子砌砖，他可以不用拉线，凭眼力往上砌，末了你用线测量，纵横上下，竟不差分毫。另外，他勾的外墙砖缝，干净利落，看上去就像一幅艺术品。

　　二伯老了，住在自己早些年亲手一砖一瓦盖起来的小平房里，四周种着蔬菜瓜果，花生芝麻。二伯的房子在村子前面一片水田中间，显得很孤独。只有门前一丛青竹，蓬勃着一团翠绿，显示了二伯的秉性。

　　其实二伯本就孤独。他的世界本不是我们村这么个小地方的。听老人说，他年轻时出去闯荡过，见过大世面的，后来不知为什么又回来了。我在县城读高中时，放假回到家，二伯常常过来和我聊天。不说别的，竟是跟我讨论诗词。我一个中学生，对那些平仄格律知之甚少。但二伯觉得，整个村子，也就只能跟我谈。我不懂，其他人就更不用说了。

　　二伯对那些诗词的痴迷，是很让人钦佩的。他没受过多少传统教育，更不用说正规的文字训练，凭自己的悟性，肯钻研，居然把对一般人来说艰深难懂的诗词格律弄得头头是道。

　　二伯的老师就是《辞源》。二十世纪八十年代初，一套《辞源》的价格，几乎就是一个干部一月的工资收入。但二伯一介老农，却不惜整套购回家。然后，天天一有空，就这么翻看，一个人念念有词。

　　二伯跟我念过他的作品，大多是咏物抒怀之类。可惜我没能记下来。这次为了这篇文字，我专门赶回老家，去看了二伯。二伯今年76岁，耳朵已经有些背，牙也快掉光了。他现在不再做木工活了，却喜欢出去走山——看风水。二伯的孩子想带他去镶副假牙，他嫌麻烦，不去。于是都说他固执。但二伯不管，依旧我行我素。

　　二伯是有些孤独，但孤独又有什么不好呢？（6）

编辑：蒙树起