Gou lij dwg mbouj laemxsim, cingj Vaz lauxsae daiq gou bae Mieng Ranzyauz yawjyawj. Youq henz lueg daej bya, miz diuz dah gvangqlangh ndeu, dou youq henz dah nyangz boux vunzguhnaz dangdieg ndaej caetcib lai bi ndeu. Gwnz laeng de aemq aen lozfaexndoek ndeu, ndaw loz coux duz mbejndaem ndeu. Gvaq gwnz dah baedauq dan baengh diuz giuzrod faz guh ndeu, de daj doiqnaj rod gvaqdaeuj, naengh youq henz roen caj ci, yaek ok haw bae gai mbej. Gou yaengx aen vangyenjging yawjyawj bangxbya doiqnaj, diuz roensaejgaeq ndeu ngutngut ngeujngeuj, iet bae daengz giz daemdaenx byahung. Cawz neix le, mbouj miz saek yiengh dwg vunz hwnq baenz, hix mbouj miz saek go huq.

Dou caeuq boux vunzguhnaz geq haenx gangjgoj, de naeuz gyoengq lwglan de cungj bae ndaw singz Yangzyen youq, hoeng de sij mbouj ndaej ranz gaeuq, ndigah mbouj bae. Seizneix, daengx mbanj dan miz de boux dog.

Gangjgoj yaep ndeu, gwnz roen hai daeuj gyaq ci guh hongreihnaz yungh ndeu, yawj ndaej ok ci dwg bae sou nyaqganj haeuxyangz, boux vunzguhnaz geq haenx hwnj ci couh bae lo.

Byongh bya miz song aen daemzroeg Vaz lauxsae guh, de miz mboengq ndeu mbouj bae dajleix lo, aeu bae coihcoih cij ndaej. De hawj gou riengz roenbya laebdaeb benz doxhwnj, riengz gij geiqhauh henz roen, couh hwnjbae ndaej daengz bakmieng Mieng Ranzyauz, de nyaengq liux couh daeuj coux gou. Gou riengz roenbya byaij doxhwnj, byongh diemjcung gvaqlaeng, gwnz ndaek rin cungj dwg ngawhrin caeuq mbawloenq ndeu, gaek miz sam cih saw youh hung youh nding angjda: Mieng Ranzyauz.

Mieng Ranzyauz haijbaz cien song bak mij, dwg diuz miengbya saebaek caix gvaq baihdoeng ndeu. Ndaw mieng caemrwgrwg, rumz ci mbawfaex fat ok sing vava duemhraez, diuz rij iq youq laj ndoengfaex caeuq gyang rin lae dingding dungdung. Cawz gijneix, mbouj miz saek di sing sengmingh wnq. Gvaengz yawj seiqhenz, gou yawjraen gaiq “bei geiqniemh hen roegcuhvanz” ndeu, gwnz bei gaek miz cihsaw yienghneix:

Aen mbanjbya iq gyaeundei neix gaenq baenz diemjmigrongh gyaeundei gwnz lizsij hen doenghduz doenghgo lai yiengh seiqgyaiq seizneix.

Daj neix, gou siengj daengz Veihswhganghsingh Couh dieghaw Meijcouh, gaiq bei geiqniemh laeb hawj duz roeg wnq——Roegguqgap maij youz. Gwnz bei geiqniemh roegguqgap maij youz gaek miz cihsaw yienghneix:

Cungj doenghduz neix aenvih vunz damsim caeuq gag goq bonjfaenh cix dairaeg.

Bonjlaiz, vunzlai laihnaeuz roegcuhvanz caeuq roegguqgap maij youz doxlumj, dan ndaej youq ndaw saw roxnaeuz swyenz bozvuzgvanj raen, hoeng Mieng Ranzyauz, hawj aen minghyinh doenghduz neix gaijbienq lo.

Nditndat ngamq haeuj seizcou ciuq haeuj Mieng Ranzyauz, ciuq daengz aen mbanj iq gouq gvaq caet duz roegcuhvanz ceiq satlaeng gwnz seiqgyaiq. Gij sengmingh ndinghoengh haenx, youq ndaw ranzvunz seizneix gaenq doemqlak youq gvaq: Ranzvunz ndoj youq ndaw ndoengfaex, gomakdumh daj ndaw geh cien bomq okdaeuj, nye gaeulanzsez gaenq heux hwnj roqvax. Youq ndaw naz raemx seizdoeng gaenq vut fwz youq gvaq: Vat gij namhboengz mbawloenq caeuq rum duk ok, lij ra ndaej raen riz nyauj roegcuhvanz bihaenx. Youq ndaw aen camhhen laemzseiz “Gyoengq Roegcuhvanz Ithauh Cinzlingj” youq gvaq: Daengx youq gwnz dieggaeuq aen camhhen, lumjnaeuz lij yawj ndaej raen seiqcib lai bi gaxgonq, miz Liuz Yinhcwngh sienseng yinx, “aencuj seiq vunz hen roegcuhvanz” hawj Lu Baujcungh guh cujcangj, aen yiengh naengh youq gwnz congzfaex daemq guhhong haenx. Youq gwnz cib geij go faexcinghgangh bak bi henz benq moh ciuhgeq ndeu youq gvaq: Daj ndawgyang mbaw faexcinghgangh deihyaenyaen, lumjnaeuz lij yawj ndaej raen roegcuhvanz riengz baih miz nditndat, aj ok gaiq fwed ndingyanyan, vih diuz rij iq yo miz daihbaj gijgwn ndei bekfwngz. Ngoenz moq Mieng Ranzyauz couh yienghneix hainduj lo.

Seizneix, laj faexcinghgangh lingzsanq baij miz geij aen loengx ciengx rwi, neix dwg gij riz ceiq doeklaeng vunz youq Mieng Ranzyauz.

“Nazraemx、faexhung caeuq vunzyouq”, dwg sam cungj doxgaiq youqgaenj roegcuhvanz youq rogdoengh lixyouq. Mieng Ranzyauz seizneix noix song cungj doxgaiq youqgaenj lo: Nazraemx、vunzyouq. Mboujlwnh dwg lizsij nazraemx, lij dwg lizsij ginghci hwngfat, cungj dwg youq ndaw doxdawz liuxsat. Riengz ginghci hwngfat, vunz Mieng Ranzyauz mbangj okrog dajgoeng、mbangj bae hwnjhag, vunzvunz cungj buen okbae youq lo, nazraemx mbouj miz vunz ndaem, roegcuhvanz couh riengz vunz Mieng Ranzyauz byaij ok byahung lo.

Caemrwg youq gyangmbwn gwnz mbanj mbouj nanz, ndaw rumz couh cienz daeuj song cungj sing sug: Gizgyawj dwg ma raeuq, gizgyae dwg gaeq haen.

Gaeq haen ma raeuq, neix dwg gij geiqhauh vunz youq.

Hoeng, sing ma raeuq baenzlawz daj dingj faex cienz daeuj? Ngiengx gyaeuj baez yawj, duz noucoengz laj dungx nding ndeu daengx youq gwnz nye go faexliz naeng unq ndeu, song gemj mojmwdmwd, doq doiq gou raeuq, doq haeb heuj caengz gou. Gou hag gij yiengh de, hix doiq de raeuq geij baez. Gij sing raeuq gou hawj de doeksaet yat, mbaqmbingh deuz haeuj go faexliz naeng unq bae.

（3）

我还是不死心，请华老师带我往姚家沟去看看。在山底下的峡谷边，有一条宽阔的河流，我们在河边碰到一个七十多岁的当地农民。他的背上背着一个竹筐，筐里装着一只黑山羊。河上唯一的交通工具是一架铁制的溜索桥，他从对面滑溜索过来，坐在路边准备搭便车，到集市上去卖羊。我举着望远镜看了看对面的山壁，一条羊肠小路弯弯曲曲，消失在大山尽头。除此之外，没有任何建筑物，也没有任何农作物。

我们陪老农聊天，他说他的子孙们都已在洋县县城还有西安安家落户，他舍不得老屋，没走。现在，整个村里就只剩他一个人。

聊了一会天，路上来了一辆收玉米秸秆的农用车，老农搭上便车走了。

半山腰上有两个华老师打造的鸟塘，他有一段时间没去打理了，得收拾收拾。他要我顺着山路继续往上爬，顺着路标，就可以上到姚家沟的沟口，他忙完再来接我。我顺着山路往上走，一个半小时后，一块布满苔藓与落叶的石头上，赫然刻着三个红色大字：“姚家沟”。

姚家沟海拔一千二百米，是一条西北偏东方向的山沟。沟中一片寂静，风吹着树叶发出低沉而持久的哗哗声，小溪在林下与石头间叮叮咚咚。除了这些，再没有其他生命的响动。环顾四周，我看见了一座“保护朱鹮纪念碑”，碑上刻着这样的字：

这一风景秀美的小山村已成为当今世界生物多样性保护史上亮丽的闪光点。

由此，我想到美洲大陆的威斯康星州，为另一只鸟——旅鸽设立的纪念碑。旅鸽纪念碑上刻着这样的字：

该物种因人类的贪婪和自私而绝灭。

本来，人们以为朱鹮也像旅鸽一样，只能在教科书或者自然博物馆里见到，而姚家沟，改变了这一物种的命运。

初秋的阳光洒向姚家沟，洒向曾经拯救过世界上最后七只朱鹮的小村庄。那些火红的生命曾存在于现已坍塌的民居中：民居隐于林中，野刺莓在砖缝中探头，兰蛇藤的枝条已缠上屋檐；存在于业已抛荒的冬水田中：刨开落叶与野草包裹的泥土，还能找到朱鹮当年的脚印；存在于“秦岭一号朱鹮群体”临时保护站：站在保护站的原址上，似乎还能看到四十多年前，在刘荫增先生的指导下，以路宝忠为组长的“护鹮四人组”，坐在屋前的矮木桌上工作的场景；存在于一片古墓旁的十几棵百年青冈木上：从青冈木密密的树叶间，似乎还能看到朱鹮循着阳光的指引，张开红彤彤的翅膀，为蕴藏着无穷美食的小溪鼓掌。姚家沟的一天便开始了。

现在，青冈木下零星摆放着几个蜂箱，这是人类在姚家沟活动的最后印记了。

“水田、大树和居民”，是朱鹮野外生存的三要素。姚家沟现在少了两大要素：水田、居民。不论是水田的历史，还是经济发展的历史，总是在矛盾中结束。随着经济的发展，姚家沟人外出打工的打工、上学的上学，大家都搬出去住了，水田无人耕种，朱鹮便跟着姚家沟人走出了大山。

寂静在村子上空没有持续多久，风中便传来两种熟悉的声音：近处是狗叫，远处是公鸡的打鸣声。

鸡鸣狗吠，这是人类活动的标志。

可是，狗叫声怎么来自树顶？抬头一看，一只赤腹松鼠正站在一棵栓皮栎树的枝头，颊囊被撑得高高鼓起，一边对我发出狗叫声，一边龇牙瞪着我。我学着它的样子，也向它发出几声狗叫。它被我的叫声吓了一跳，赶紧逃回栓皮栎树。