Mwh lij iq, ndaw mbanj miz lwgsau okhaq, cungj ndaej dingqnyi fwendaejhaq, gou gig maij dingq, caeuq gyoengq doengzdoih ndwn bak dourug yawj gyoengqde daej, dingq gyoengqde ciengq, hoeng cix mbouj rox gyoengqde ciengq gijmaz. Doeklaeng gou caijfangj le naihlaux Yangz Yinyingh ndaw mbanj, de dwg boux ak ciengq fwendaejhaq haenx. De naeuz, youq mwh dahlwg yaek okhaq caetcaet seiqcib gouj ngoenz, dingqnyi gaeq baez haen, daxmeh couh aeu ciengq fwendaejhaq lo, hix heuh daejhaihoz:

Gaeq haibak, meh haisim, gou neix ciengx lwg haq bouxwnq;

Makgam haiva mwngz guh sau, makgam mbaw loenq biek mehlwnz;

Bingzseiz biek meh sam haj ngoenz, ngoenzneix biek meh roekcib bi.

……

Dingq daengz coenz “ngoenzneix biek meh roekcib bi”, gou lij ngeizvaeg, lwgmbwk haq okbae mbouj dwg lij dauq cunz caencik ha? Baenzlawz couh naeuz biek meh roekcib bi ne?

Doeklaeng youh dingq de ciengq fwenokdou bawxmoq, daegnuengx bawxmoq aemq de okdou:

It mbaq aemq daengz douranz ndwn, fwngz gaem sujdoengz suj douranz;

Ngeih mbaq aemq daengz gyangding ndwn, gvih youq gyangding baiq gyadangz;

Sam mbaq aemq daengz bak dougiuh, fwngz gaem sujdoengz suj dougiuh;

Suj daengz dougiuh caen cejnuengx, dajhai dougiuh vunz baihrog.

Ndaej geiq mwhhaenx gou lij fok cam Yinyingh naihlaux, cam de vihmaz suj dougiuh dwg caen cejnuengx, hai dougiuh youh dwg vunz baihrog?

De naeuz, sau huk, ram aengiuh daengz ranz bouxsai cij ndaej hai dougiuh, hai dougiuh dang- yienz couh baenz vunz ranzwnq lo.

Gou lij dwg caengz roxyiuj, lwgmbwk haq okbae couh mbouj dwg vunzranz la? Dwg “sau haq okbae couh dangq bued raemx okbae” la?

Yinyingh naihlaux naeuz, dangyienz lo, lwg- mbwk haq okbae, couh dwg dangq bued raemx okbae lo. Gvaqlaeng mwngz gag rox mingzbeg da.

De gangj ndaej deng, seizneix gou suenq dwg mingzbeg caez lo, suj hwnj dourug, aen rug haenx couh mbouj dwg aenrug mwngz lo; baiq gvaq hamdangz, cojcoeng couh caeuq mwngz mboujmiz gvanhaeh lo; suj dwk dougiuh, mwngz camhseiz lij dwg caen cejnuengx, hai dougiuh, mwngz couh dwg vunz baihrog lo, ciengxlwenx dauqma mbouj ndaej lo. Couhsuenq mwngz mbouj dawz swhgeij dangguh vunzrog, couhsuenq mwngz dwg youq mbanjranz, youq laeng henzndang bohmeh, mwngz caeuq mbanjranz ndawde, lij dwg gek faj ciengz ndeu, de cibfaen genqmaenh、cibfaen singjgaeh, mwngz siengj demq aen’gyaeuj haeuj ndaw bae yawjyawj, couh rox deng dub dwk gyaeuj dek lwed lae. Ndaw fwngz de gingz hwnj dwg“gvigawj”, dwg gij “gvigawj” banlaux cienz roengzdaeuj haenx, aen “gvigawj”neix, miz vunz aeueiq de dangguh conzdungj, miz vunz aeueiq de dangguh fungsug, hoeng gou yawjraen haenx, dwg diuz dwngx lwed yaeng’yaeng he, cienmonz dawz daeuj dub aen- gyaeuj mehmbwk.

Bi 2003, gou youq aen cuhcungh diegbya ndeu sonsaw 8 bi, ndang rangj dahlwg, doxcaenx naengh aen veizhingzceh ndaetfwd, gwnzloh gig saenqdaenh, ndaw ci doxcaenx naengh baenz 23-25 boux vunz, miz geij baez gou deng caenx haeuj fu’gyaco bae, mboujliuh saefouh haici aeu hawj song boux vunz caeuq gou doxcaenx naengh aen diegnaengh ndeu, aen hwet gou deng caenx dwk youqgaenj, aendungx cungj in liux. Youh cingq coih roen, gig saenqdaenh, mbangjseiz gvaq diuz roq gumzgamh hix mbouj hai numq di, baez saenqdaenh, dungx gou in’yebyeb. Baihrog cuhcungh ciu lauxsae, gou bae sawq son、gaujsi, cingzcik mbouj loek, hoeng aenvih hagdangz yiemz gou rangjlwg, aeu bae saek sauh hix dingj mbouj ndaej maz saeh, couh mbouj haengj aeu gou. Vih bouxlwg ndawdungx, gou bae ceng’aeu, hagdangz bouj aeu gou lo. Hoeng hagdangz mboujmiz rug hawj gou ninz, gou ciq youq ndaw ranz banhcujyin, nyuenz gyadangq ndaw hagdangz mboujmiz giz cuengq, youh deng gyoengqde bikcoi buen ranz, mboujmiz banhfap, cunjbei bae Cenzcouh yienhsingz cawx dauq sanghbinjfangz he.

Ngoenzhaenx haeujhaemh, caeuq bohmeh cet- byaij seiz dwen daengz gienh saeh neix, daxmeh naeuz, bae yienhsingz cawx dauq ranz baenzlai bengz, lij mboujyawx youq ndaw ranz guh doengh laeuz ndeu, seizneix ndaw ranz lij yiemq bit caiq hung ndeu, aeu gai reih boiz caiq, gaiq reih neix dieg ndei, guh ranz ndei le co okbae, lij aeu ndaej cienzbonj dauq. Daxmeh doeklaeng naeuz, dangseiz siengj gai hawj bouxwnq caen hojsik lai lo, lij ndaej louz dahlwg youq henzndang, gvaqlaeng miz boux ciuqwngq buenx youq.

Gou dingq vah bohmeh lo, dawz ok 3 fanh maenz ngaenz rom baenz cib bi neix daeuj, cingj daeb ciengz saefouh roengz giek lo. Daengzlaeng ngaenzhong caeuq caizliuh lij yiemq vunz, caeuq gyoengqde baujcwng, guh ndei ranz caiq yungh aenranz daejat daigvanj boiz hawj gyoengqde. Ranz guh ndei le aeu daeuj daejat daigvanj 10 fanh maenz ngaenz, dawz yiemqcaiq boiz liux, gvaqlaeng caiq menhmenh boiz ngaenzhangz. Caeklaiq ranz ngamq guh ndei couh co ndaej okbae lo. Gvaq 10 bi le, boiz caez daigvanj, aenranz caiq hix mbouj co hawj vunz, daengx doengh laeuz cij caencingq dwg swhgeij, suenq dwg youq mbanjranz caprag roengzdaeuj lo.

Gou caeux couh rox lo, gauj hwnj cunghswh le, faenh naz gou couh boiz dauq hawj ndawmbanj, faenh reih caeuq faenh ndoengbya hix boiz dauq, gwn haeux guekgya couh mbouj caiq dwg nungzminz, caeuq reihnaz couh ciengxlwenx mboujmiz gvanhaeh lo. Hawj gou lawq dwg, dahlwg haq okbae hix ciengxlwenx mbouj ndaej caeuq bohmeh itheij gvaqcieng lo, mbouj ndaej youq mwh gvaqcieng seiz bae diegmoh cojcoeng(ciep cojcoeng dauq ranz gvaqcieng, baujyouh lanlaenj) , cijmiz daengz ciet cingmingz seiz bae sauqmoh, haujlai mbouj ndaej, haujlai gimqgeih, loengh dwk gou gyaeujngunh daraiz. （2）

小时候，村里有姑娘出嫁总能听到哭嫁歌，我很喜欢听，跟伙伴们站在新娘的闺房门口看她们哭，听她们唱，但不知道她们唱的是什么。后来我采访了我们村的杨运英奶奶，她是唱哭嫁歌的高手。她说，在离女儿出嫁还有七七四十九天的时候，听见鸡打鸣，母亲就要唱哭嫁歌了，也叫开喉哭：

鸡开口，母开心，我今养女放别人；

柑子开花你做女，柑子落叶你离娘；

往日离娘三五天，今日离娘六十年。

……

听到那句“今日离娘六十年”，我还纳闷，嫁出去的女儿不是还会回来走亲戚的吗？怎么能说离娘六十年呢？

后来又听她唱新娘的出门歌，新娘的弟弟背着她出门：

一肩背到房门站，手拿铜锁锁房门；

二肩背到堂屋站，跪在堂屋拜家堂；

三肩背到轿门口，手拿铜锁锁轿门；

锁到轿门亲姊妹，打开轿门外头人。

记得当时我还追问运英奶奶，问她怎么锁到轿门是亲姊妹，打开轿门又是外头人？

她说，傻姑娘，轿子抬到男家才能打开轿门，打开轿门当然就成了别人家的人了。

我还是不理解，姑娘嫁出去就不是自家人了吗？是“嫁出去的姑娘泼出去的水”了吗？

运英奶奶说，那是当然了，女嫁出去，就是泼出去的水了。以后你会明白的。

她说得对，现在我算是全明白了，锁上房门，那房间就不是你的了；拜了家堂，祖宗就跟你无关了；锁上轿门你暂时还是个亲姊妹，打开轿门，你就是个外头人，永远回不来了。就算你不把自己当外人，就算你住在故乡，住在父母的身边，你与故乡之间，还是隔着一堵墙，它非常顽固、非常警惕，你想探个头朝里面望望，都会被它砸得头破血流。它手里举着的是“规矩”，是老一辈传下来的“规矩”，这个“规矩”，有人尊它为传统，有人尊它为风俗，而我看见的，是血淋淋的狼牙棒，专敲女人的头。

2003年，我在一个山区初中教书八年，怀着女儿，要坐很挤的微型车，走很颠簸的路，微型车要挤下二十三或者二十五个人，好几次我占到了副驾座，不料司机要让两个人跟我挤一个座位，我的胯被挤得厉害，弄疼了肚子。又正修路，十分颠簸，有时候过一条浅沟也不减速，那一震，让肚子隐隐作痛。外面的初中招老师，我去试教、考试，成绩不错，但学校嫌我怀着身孕，要去一时半会儿也做不了顶梁柱，就没要我。为了肚子里的孩子，我去争取，学校补要了我。但是学校没有房子让我落脚，我借住在初中班主任家里，原学校的家当没地方放，又被他们催逼着搬家，没办法，准备去全州县城买一套商品房。

那天傍晚，跟爸爸妈妈散步说起这桩事，妈妈说，去县城买一套房那么贵，还不如在家建一栋楼，家里现在欠一大笔债，要卖地还债，这块地有商机，修好房子租出去，还可以拿回本钱。妈妈后来说，当时想着卖给别人可惜了，还可以把女儿留在身边，以后有个照应。

我听了爸妈的话，拿出积攒十年的三万元钱，请砌墙师傅下了脚。之后的材料和工钱都欠着账，跟他们保证，修好楼房再用房子抵押贷款还给他们。房子修好之后用来抵押借贷十万元，把他们的账还清，然后再慢慢还银行的。所幸房子刚修好就租出去了，十年之后，还清了借贷，房子也不再出租，整栋楼才真正属于自己，算是在故乡扎下根来。

我早知道，考上中师之后，我的田就还给了村里，我的土地和山林也都还了，吃国家粮的就不是农民了，与土地便彻底断了联系。我不知道的是，嫁出去的女儿永远也不能跟父母一起过年了，不能在过年的时候去祖坟上封岁（接先人回家过年，保佑后人），只能在清明时节去挂山（纪念先人的扫墓），很多不能，很多禁忌，把我碰得头晕眼花。

（2）